लेखक, राजकुमार निरञ्जन। आमाहरुलाई सम्झेर कयौँ कविता लेखिएका छन । हजारौँ गित लेखिएका र गाईएका छन । हजारौँ कृतिहरु आमाप्रति नै समर्पित छन । रुसको क्रान्ति हुदाँको बखत म्याक्सिम गोर्गिले लेखेको ” आमा ” कृति त संसार भर नै परिचित पनि छ र पढिएको पनि छ । कवितामा आमाहरुलाई सजाउनु , गितमा आमाहरुलाई गाउनु , कृतिहरुमा आमाहरुलाई फिजार्नु एकातिर छ र आमाहरुको वास्तविकता अर्कोतिर छ । अचेल सामाजिक सञ्जालहरुमा प्रायले आमाहरुलाई संसारसङ्ग तुलना गर्दछन । ” मेरो आमा मेरो संसार हुन ” भन्ने स्टाटस हरदिन देखिन्छन । आमाहरुको तुलना कोसङ्ग गर्ने , केसङ्ग गर्ने र किन गर्ने भन्ने प्रश्न निकै वजनदार हुनुपर्छ । वास्तवमा आमाहरु तुलना गर्नको लागि कुनै बस्तुहरु होईनन । अझ आमाहरुको त संसारसङ्ग मात्रै तुलना हुनै सक्दैन ।

साहित्यमा तुलना गर्दा ” लक्षणा र अभिधा ” को प्रयोग गरिन्छ । सोझो र सामान्य तुलना गर्ने हो भने अभिधा प्रयोग गरिन्छ र बिशेष तुलना गर्ने हो लक्षणाको प्रयोग गरिन्छ । आमा संसार हुन भन्नू अभिधामा आधारित तुलना हो जसले आमालाई संसारसङ्ग सामान्य तुलना गराउदछ । अभिधाले सामान्य पदवी मात्रै दिन्छ वा लघुत्तमतामा बुझाउछ । आज सामाजिक सञ्जालमा जसले आमालाई संसारसङ्ग तुलना गर्दछन ती सबैले आमालाई सबैभन्दा सानो बस्तुसङ्ग तुलना गरेका छन यद्यपि आमाहरु तुलना गर्ने बस्तुहरु भने होईनन । आमाहरुलाई भावनाले बेरेर कुनै पनि बस्तुहरुसङ्ग तुलना गर्नु पनि हुदैन । बस्तु बस्तुको पो त तुलना हुन्छ त बस्तु र मान्छेको कसरी तुलना हुन सक्छ ?

आजको दिनमा आमाहरु के हुन त ? आमाहरुलाई कसरी बुझ्ने त ? आमाहरुलाई महान भन्ने कि नभन्ने त ? आमाहरुलाई व्याख्या कसरी गर्ने त ? यी प्रश्नहरु साच्चै नै गहन र सोचनिय छन । महिलावादिहरु पनि यी प्रश्नका उत्तरतर्फ उन्मुख भएको देखिदैनन । महिलावादिहरु घिसिपिटी भावहरुका गुन्टा र केही कानुनका दफाहरु लिएर महिलामुक्तिको बाटोमा दौडेको देखिन्छ जसले महिला मुक्तिको अन्तिम गन्तब्यमा कुनै पनि हालतमा पुर्याउन सक्दैन । महिलामुक्तिका आन्दोलन र अभियान निरन्तर चलिरहेकै छन र चलिरहेकै छन आमाहरुका अमुक्तिका शृङ्खलाहरु । माथी बसेर तल हेर्दै अनुमान गरेर अभियान चलाउनेहरुले आमाहरुलाई कत्तिको मुक्ती देलान भन्ने प्रश्न आज पनि पेचिलो रुपमा लिनुपर्छ ।

हाम्रा धार्मिक शास्त्रहरुले महिलाहरुलाई देविका रुपमा स्थापित गरे र सङ्गसङ्गै महिलामाथी गरिने शोषणका शृङ्खलाहरु , महिलाहरुका सिमाहरु र महिलाहरु माथि थोपरिएका बन्धनका नियमहरु पनि स्थापित गरिए । अप्सराहरुलाई किन देवताका मोजमस्तिका साधन बनाईए भन्ने प्रश्न आजको दिनमा पनि निकै नै सोचनिय बिषय बन्दछ । सतिले शिवको भक्तिमा किन यज्ञमा हाम फालेर प्राणको आहुती दिईन । किन धर्मशास्त्रमा महिलाहरुले नै प्रेमको नाममा प्राणको त्याग गर्नुपर्ने भाष्य स्थापित गरियो ? गर्भास्थामा पनि सितालाई किन दरबारबाट निकालियो ? किन सितालाई मात्रै अग्नि परीक्षा लिईयो ? किन राधालाई प्रेमिका मात्रै बनाईयो ? किन सुपणर्खालाई कुरुप महिलाको रुपमा स्थापित गरियो ? किन ईभालाई पुरुषको बसमा हुनुपर्ने भनेर सराप दिईयो ? किन पुरुषले गरेको गल्तिलाई पन्छाउन महिलालाई रजस्वला हुने सजाय दिइयो ? आज पनि यस्ता प्रश्नको उत्तर धर्मशास्त्रहरुले दिन सक्दैनन । के यी प्रश्नको उत्तर नखोजिकन आमालाई संसारसङ्ग तुलना गर्न सकिन्छ ?

आदिम साम्यवादि समाजमा मातृप्रधान समाज थियो । महिलाहरु प्रधान हुन्थे । मातृसत्ता भएको प्रमाण अझैसम्म कतै फेला परेको छैन त्यसैले महिलाको नियन्त्रणमा सत्ता थिएन भनेर बुझ्न सकिन्छ । मानविय अस्तित्वको हिसाबले हेर्ने हो भने महिला र पुरुष बराबर नै हुन यद्यपि शारीरिक बनावटको कुरा अर्कै हो । समाज बिकासक्रममा बिस्तारै समाज पुरुषप्रधान हुँदै गयो फलस्वरूप महिलाहरु अझ दमनमा पर्दै गए । अझ महिलाहरु मध्ये पनि आमाहरु त झन धेरै दमनको चरम मारमा परे र पर्दै आएका छन । सामाजिक स्वभावले आमाहरुलाई दमन गर्दै जाने र भावनाले आमाहरुलाई संसारसङ्ग तुलना गर्ने कुरा कतिसम्म उचित होला भन्ने कुरा निकै नै सोचनिय छ ।

राजनीतिक परिवर्तनसङ्गै नयाँ नयाँ मुद्दा उठाउने आन्दोलनहरु स्थापित हुँदै गए । सिमोन दि बुअरको पुस्तक ” द सेकेन्ड सेक्स ” को प्रकाशन पछि संसारभर महिलामुक्ती सम्बन्धिका नयाँ आयाम बोकेका आन्दोलन चले र चलाईए । नेपालमा पनि महिलालाई राजनीतिक घेरा भित्र स्थापित गराउनको लागि तेत्तीस प्रतिशत कोटा छुट्टाएर संसद भवनभित्र प्रवेश गराईयो । के महिलाहरुका ती प्रतिनिधिले आमाहरुलाई मुक्ती दिने कुनै ऐन , कानुन या कार्यक्रम गरेका छन त ? वर्तमान परिप्रेक्षलाई हेर्ने हो भने महिलाहरुमा पनि पहुचँवाला महिलाहरुले मात्रै संसद भवनभित्र प्रवेश गरेको पाईन्छ । के यस्तो प्रकारको प्रवेशले भुईँका आमाहरुका मुक्तिका बिषयलाई समेट्न सक्लान त ?

आमाहरुका दु:खहरुका निराकरणको अर्को माध्यम साहित्यिक जागरण पनि हो । महिला साहित्यकर्मिहरुले प्रेमिल र वियोगी सिर्जनाहरुमा हराउन बाहेक महिलामुखी क्रान्तिकारी सिर्जना कमै गरेको देखिन्छ । अचेल सिर्जनाहरुले भुँईका आमाहरुलाई कम छुन्छन बरु चर्चित हुनको लागि र पाठकलाई रिझाउनको लागि बेतुकका सिर्जनामा मानसिक शक्ति खेर जान्छन । सिर्जनाहरुले आमाहरुलाई संसारसङ्ग तुलना त गर्दिन्छन तर आमाहरुका दुख कमै टिपिदिन्छन । आमाहरुका बन्धित सपनाहरुका बारेमा लेख्दैनन । आमाहरुलाई पारिवारिक र सामाजिक भारले थिचेको कुरा लेख्दैनन । जब साहित्यले ” एलिट ” हरुको पक्षपोषण गर्न थाल्छ तब साहित्य र साहित्यकारले दमितहरुलाई देख्न छोड्छन । आमाहरुलाई कम्तिमा संसार मान्ने हो भने यो समाजमा आमाहरुलाई विशाल बनाएर स्थापित गराउनुपर्छ तर आमाहरुलाई यो समाजको कुनै एउटा कुनामा तिलको दाना बराबरको हैसियत बनाएर राखिएको छ ।

एकाध आमाहरुले महलमा बिताएका छन भनेर अधिकांश आमाहरु सुखी छन भन्न मिल्दैन । कर्णालिका आमाहरु कसरी सुखी होलान ? मधेशका आमाहरु कसरी आनन्दित होलान ? पहाडका आमाहरुका उकाली ओरालिका सकसहरु पनि कम्ती दुखका छैनन । कर्णालिका , मधेशका र पहाडका आमाहरु आफ्नै घरका सदस्यका बरियतामा अन्तिम परेका हुन्छन त कसरी आमाहरु संसार हुन सक्छन ? आमाहरुलाई घरबाट उठाउन सके पो त संसारसङ्ग तुलना गराउन सकिन्छ । गाउँका आमाहरु आज पनि सकसको जिन्दगी बाचिरहेका छन । एउटा विद्युतिय साधनबाट संसार चियाउने जमानामा गाउँका आमाहरुले आफ्नै घरबाट पल्लो घर चियाउन पाएका छैनन भने संसारको त कुरै छाडौँ । आमाहरुलाई संसार मान्न पहिला आफुले पनि संसार जस्तै विशाल सोचको निर्माण गर्नुपर्छ । निम्छरो सोच बोकेर कहाँ आमाहरुलाई संसारसङ्ग तुलना गर्न मिल्छ र ?

आमाहरुलाई संसार जत्ति कै ठूलो बनाउने हो भने रोजा लग्जमबर्ग बनाउन सक्नुपर्छ । म्याडम क्युरी बनाउन सक्नुपर्छ । एङ्गेला मर्केल बनाउन सक्नुपर्छ । योगमाया बनाउन सक्नुपर्छ । अरुन्धती रोय र तस्लिमा नसरिन बनाउन सक्नुपर्छ । बेन्जिर भुट्टो बनाउन सक्नुपर्छ । हाम्रा आमाहरुलाई संसार हेर्न सक्ने र संसारले चियाउन सक्ने बनाउनुपर्छ तब न आमाहरु ठुला हुन्छ्न । हैकमका घेराभित्र राखेर भावका उडानले आमाहरुलाई संसार घुमाउन पनि सकिँदैन र संसार जत्तिकै बनाउन सकिँदैन । आमाहरुका छातिभित्र गुमगाम भएका कयौँ ब्यथा सुन्न सके मात्र पनि आमाहरुले आफै संसार भएको महसुस गर्न सक्लान र आफैले आफैलाई संसारसङ्ग तुलना गर्लान । आमाहरुका अनिदा रातका सकसहरु र दैननदिनका उल्झनहरु महसुस गर्न सके मात्र पनि आफुलाई संसार ठान्लान । तुलना गर्ने काम आमाहरुको होला , हाम्रो चाहिँ होईन ।

आजको दिनमा संसार अर्थात पृथ्वी पनि त कत्ति न ठूलो हो र ? असी मिनेटको उडानमा पृथ्वीलाई एक फन्को लगाउन सकिन्छ । सौर्यमण्डलको मध्यम ग्रह र ब्रह्माण्डको धुलोको कण बराबरको ग्रह न हो । यति सानो पिण्डलाई हामिले विशाल सम्झिन्छौ र आमाहरुसङ्ग तुलना गरिदिन्छौ । नब्बे लाख प्रकाश बर्ष बराबर ब्यास भएको ब्रह्माण्ड पनि आमासङ्ग तुलना हुन सक्दैन । आमाहरु भित्र प्रेम छ , समर्पण छ , प्रेरणा छ र सहनशिलाता छ । यी तमाम गुणहरु ब्रह्माण्डका कुनै बस्तुसङ्ग तुलना हुन सक्दैनन । आमाहरुको विशालता भावसङ्ग त तुलना हुन सक्दैन भने संसारसङ्ग त हुने कुरै भएन । आमाहरुलाई अपनत्व दिन सकेमा , सम्मान गर्न सकेमा र महसुस गर्न सकेमा मात्र पनि आमाहरुलाई तुलना गर्नुपर्ने जरुरत पर्दैन ।

लाेक कल्याणकारी